FAQ Zika virus

HomeDocumenten en publicaties› Vragen en antwoorden zikavirus

Vragen en antwoorden zikavirus

 

Publicatiedatum:
19-01-2016
Wijzigingsdatum:
12-02-2016

Zikavirus en zikakoorts

Wat is het zikavirus?

Het zikavirus is een virus dat de ziekte zikakoorts veroorzaakt. Maar 1 op de 5 mensen die besmet worden met het zikavirus krijgt klachten. De ziekteverschijnselen zijn over het algemeen vrij mild. De ziekteverschijnselen zijn koorts, oogontsteking, hoofdpijn, spier- en gewrichtspijn en huiduitslag. Deze klachten lijken op knokkelkoorts (dengue) en chikungunya. De ziekte gaat vanzelf over en er bestaat geen behandeling voor. Er zijn aanwijzingen dat besmetting met het zikavirus mogelijk schadelijk is voor het ongeboren kind (zie zikavirus en zwangerschap). Ook kunnen mensen als complicatie het syndroom van Guillain-Barré krijgen.

Wat is het Guillan-Barré syndroom

Het Guillain-Barré syndroom is een zeldzame aandoening van de zenuwen waarbij sprake is van spierzwakte of verlamming en vaak ook van gevoelloosheid of tintelingen. De ernst kan verschillen, van lichte verschijnselen tot een volledige verlamming. De meeste mensen herstellen weer, maar bij ernstige verschijnselen kan een ziekenhuisopname noodzakelijk zijn. Het Guillain-Barré syndroom heeft verschillende oorzaken. Een voorafgaande infectie met een bacterie of virus (zoals Campylobacter, CMV en mycoplasma) is een bekende oorzaak van het Guillain-Barré syndroom.

Wat is bekend over het verband tussen het zikavirus Guillain-Barré ?

Bij een aantal mensen die besmet waren met het zikavirus is het Guillain-Barré syndroom vastgesteld. Een oorzakelijk verband is nog niet aangetoond. Het Guillan-Barré syndroom komt zo nu en dan voor nadat mensen een infectieziekte doormaken, zoals een infectie met Campylobacter, CMV en mycoplasma. Er wordt op dit moment door de WHO verder onderzoek gedaan naar een mogelijk verband.

Wat moet je doen als je denkt dat je het zikavirus hebt?

Reizigers die terugkomen uit regio's waar momenteel het zikavirus heerst, kunnen mogelijk besmet zijn met dit virus. Meestal merken mensen niet dat ze besmet zijn, maar soms krijgen ze milde klachten. Over het algemeen verdwijnen klachten vanzelf na 2 tot 7 dagen  zonder ernstige problemen. Uitzieken en eventueel paracetamol innemen om de klachten wat te verlichten is voldoende. De klachten lijken erg op knokkelkoorts (dengue) en chikungunya, maar deze ziekten kunnen ernstiger verlopen. Neem contact op met de huisarts als u zwanger bent en klachten heeft en vermeld welke landen tijdens de reis bezocht zijn.
 

 

Kan ik me laten testen op het zikavirus?

Op dit moment is er alleen een test beschikbaar waarmee je kunt zien of je het virus op dat moment in je bloed hebt. Alleen mensen met klachten die horen bij zikakoorts en die het gebied waar het zikavirus voorkomt hebben bezocht, kunnen de test via een arts laten doen. Als de klachten meer dan 10 dagen geleden begonnen zijn is een test op dit moment niet zinvol. Het is nog niet mogelijk om te testen of je ooit besmet bent geweest.
 

 

 

 

Zikavirus en zwangerschap

Zwanger zijn en het zikavirus

Er zijn aanwijzingen dat besmetting met het zikavirus mogelijk schadelijk is voor het ongeboren kind. Daarom wordt zwangere vrouwen en vrouwen die zwanger willen worden geadviseerd om, uit voorzorg, met een arts de noodzaak van een reis naar gebieden waar veel zikavirus voorkomt te overleggen en uitstel te overwegen van reizen die niet noodzakelijk zijn. De ziekte verloopt bij een zwangere vrouw niet ernstiger dan bij mensen die niet zwanger zijn.
 

 

Wat is bekend over het verband tussen hersenafwijkingen bij baby’s en het zikavirus?

In Brazilië geven artsen sinds november 2015 aan dat ze meer hersenafwijkingen bij baby’s zien. Dit type hersenafwijking (microcefalie) kan verschillende oorzaken hebben. Maar deze stijging valt samen met de uitbraak van het zikavirus in Brazilië. De lokale gezondheidsautoriteiten suggereren dat de hersenafwijkingen mogelijk een verband hebben met het zikavirus. Daarom is, uit voorzorg, zwangere vrouwen sindsdien geadviseerd om de noodzaak van een reis naar een gebied waar het zikavirus voorkomt te overleggen met een arts en uitstel te overwegen van reizen die niet noodzakelijk zijn.
 

 

 

 
Inmiddels zijn veel onderzoeken gestart naar het verband tussen de hersenafwijking bij baby’s en de rol van het zikavirus. Zo wordt nu in Brazilië gekeken of de baby’s die geregistreerd zijn met microcefalie daadwerkelijk deze hersenafwijking hebben.  In Colombia, waar ook het zikavirus heerst, worden vrouwen tijdens hun zwangerschap nauwlettend gevolgd. Zodra er uit verschillende onderzoeken meer bekend is, kunnen de onderzoekers ook meer zeggen over de mogelijke rol van het zikavirus bij het ontstaan van de hersenafwijking bij baby’s. En als het virus inderdaad een rol speelt, hoe groot het risico is om een baby te krijgen met deze hersenafwijking.
 

 

Wat moet je doen als je denkt dat je het zikavirus hebt en zwanger bent?

Meld eventuele reizen naar gebieden waar het zikavirus voorkomt tijdens controles bij een verloskundig zorgverlener, gynaecoloog of andere behandelend arts. Zeker als binnen twee weken na terugkeer klachten optreden die passen bij een infectie door dengue- (knokkelkoorts), chikungunya- of zikavirus.
 

 

Ik ben zwanger of wil zwanger worden en ga naar een gebied waar het zikavirus heerst. Wat kan ik doen?

Het zikavirus komt voor in tropische gebieden. Daarom wordt zwangere vrouwen en vrouwen die zwanger willen worden geadviseerd om, uit voorzorg, met een arts de noodzaak van een reis naar gebieden waar veel zikavirus voorkomt te overleggen en uitstel te overwegen van reizen die niet noodzakelijk zijn.
 

 

 

 
Ben je als zwangere in de tropen, neem dan altijd – overdag en ’s nachts – zorgvuldig strikte maatregelen om muggenbeten te voorkomen:

  • Draag bedekkende kleding.
  • Smeer onbedekte huid in met een muggenwerend middel dat DEET bevat. Zwangeren wordt geadviseerd om concentraties boven de 30 procent te vermijden.
  • Slaap onder een klamboe of in een muggenvrije ruimte.

Zwangere vrouwen kunnen voorafgaand aan hun reis informatie inwinnen bij de reizigersadvisering van de GGD in hun regio, of contact opnemen met een arts, verloskundige of gynaecoloog.


 

 
Meld eventuele reizen naar gebieden waar het zikavirus voorkomt tijdens controles bij een verloskundig zorgverlener, gynaecoloog of andere behandelend arts. Zeker als binnen twee weken na terugkeer klachten optreden die passen bij een infectie door dengue- (knokkelkoorts), chikungunya- of het zikavirus.

Waarom is er geen negatief reisadvies voor zwangere vrouwen?

Alleen het ministerie van Buitenlandse Zaken geeft een negatief reisadvies af. Dat gebeurt vanwege ernstige veiligheidsrisico’s, natuurgeweld of oorlogssituaties. Op basis van de huidige informatie is er geen negatief reisadvies door de WHO afgegeven. Het RIVM volgt dit advies. Zelf kan het RIVM geen negatief reisadvies afgeven. (zie: rijksoverheid.nl/reisadviezen)
 

 

 

 
Of iemand wel of niet een land wil bezoeken waar een bepaalde ziekte heerst, is en blijft een eigen keuze. Wel kan het RIVM mensen of bepaalde risicogroepen adviseren om reizen te heroverwegen of uit te stellen. Daarnaast is het altijd belangrijk om je voorafgaand aan een reis te informeren over mogelijke gezondheidsrisico’s. Dit kan bij de afdeling reizigersadvisering van de regionale GGD.
 

 

Ik ben zwanger en in een gebied geweest waar het zikavirus heerst. Kan ik me laten testen?

Vertel aan je verloskundige, gynaecoloog of andere behandelend arts dat je in zo'n gebied op reis bent geweest. Welke controles en testen precies gedaan kunnen worden, hangt af van hoe lang geleden je in het gebied bent geweest.

Ik ben in een gebied geweest waar het zikavirus heerst. Wanneer kan ik na terugkeer veilig zwanger worden?

Een maand na terugkomst kun je veilig zwanger worden. Een besmetting met het zikavirus kan zonder klachten verlopen. Dus ook als je geen klachten hebt gehad, kun je het virus bij je dragen. Artsen verwachten dat het virus een maand na terugkomst niet meer in je lichaam aanwezig is. Je kunt het virus dan niet meer overdragen.
 

 

 

 
De marge van een maand is op basis van de volgende zaken bepaald: als mensen klachten krijgen, beginnen die 3 tot 12 dagen na een besmetting. Het virus kan tot 10 dagen na het begin van de klachten in het bloed worden aangetoond. Met een ruime veiligheidsmarge is het virus dus een maand na terugkeer uit je lichaam verdwenen en is het veilig om zwanger te worden. Dit is overigens ook de termijn die door de bloedbank aangehouden wordt voor donoren die in de tropen zijn geweest.
 

 

Ik ben in een gebied geweest waar het zikavirus heerst. Is het veilig om borstvoeding te geven?

Ja. Er zijn geen aanwijzingen dat de baby het zikavirus kan krijgen via borstvoeding.

Verspreiding

Hoe wordt het zikavirus overgedragen?

De uitbraak van het zikavirus in Brazilië wordt veroorzaakt door de gelekoortsmug (Aedes aegypti). Deze mug komt voor in (sub)tropische gebieden, zoals Azië, Afrika, Zuid- Amerika, Midden-Amerika en delen van Noord-Amerika. De mug leeft in de buurt van mensen en steekt bijna alleen maar mensen. Als een gelekoortsmug een persoon steekt die het zikavirus bij zich draagt, raakt de mug besmet. Vervolgens kan de mug na enkele dagen de mensen die zij daarna steekt besmetten met het virus. Een uitbraak kan dus alleen ontstaan als er mensen zijn die het virus bij zich dragen én er grote aantallen steekmuggen aanwezig zijn die dit virus kunnen verspreiden.
 

 

Waarom is de uitbraak met het zikavirus ineens zo groot?

Het virus komt oorspronkelijk uit Afrika (1947).  Vanaf 2007 wordt het virus in Micronesië gevonden en vanaf 2013 in Frans-Polynesië. Daar heeft het virus voor zover bekend nooit tot zulke grote epidemieën geleid. Nu is het virus recent (2015) voor het eerst in Zuid- en Midden-Amerika terechtgekomen. De mug die het virus kan verspreiden was hier al in grote aantallen aanwezig. Voor 2015 had niemand in Zuid- en Midden-Amerika ooit het zikavirus gehad. De mensen hadden dus geen afweer opgebouwd tegen het zikavirus. Omdat de mug er zo veel voorkomt en omdat niemand weerstand heeft tegen de infectie kan het virus in korte tijd zo veel mensen besmetten en zo’n grote uitbraak veroorzaken.
 

 

Hoe kun je zikakoorts voorkomen?

Er bestaat geen vaccin tegen het zikavirus. Ben je in een land waar het zikavirus voorkomt (Zie Countries and territories with local Zika transmission), dan kun je je alleen beschermen door muggenwerende maatregelen te nemen. Doe dit vooral overdag, omdat de mug die het zikavirus overbrengt dan en in de vroege avond tot aan de schemering steekt.
 

 

 

 
Muggenwerende maatregelen zijn:
 

 

 

 
•    Draag bedekkende kleding.
 

 
•    Smeer onbedekte huid in met een muggenwerend middel dat DEET bevat. Zwangeren wordt geadviseerd om concentraties boven de 30 procent te vermijden.
 

 
•    Slaap onder een klamboe of in een muggenvrije ruimte.

Is een persoon met een zikavirusinfectie besmettelijk?

In de eerste week nadat klachten ontstaan, kan het virus van mensen naar muggen overgedragen worden. Dit gebeurt alleen als zij door een mug worden gestoken die in staat is om het virus over te dragen. Het is daarom belangrijk dat mensen die mogelijk besmet zijn met het zikavirus, muggenwerende maatregelen nemen en onder een klamboe slapen om te voorkomen dat ze geprikt worden. Zo voorkomen ze dat ze een mug besmetten die het virus verder kan verspreiden. Dit geldt alleen voor gebieden waar de steekmuggen voorkomen die het zikavirus kunnen overbrengen. Dat is in Nederland niet het geval.

Is het zikavirus via seks overdraagbaar?

Slechts een enkele keer is een besmetting via sperma beschreven. Maar of dat werkelijk via seksueel contact is gebeurd of dat het virus mogelijk ook op een andere manier overgedragen is, is nog onbekend. Het virus kan wel in het sperma voorkomen, maar of het mogelijk is om iemand anders via deze route te besmetten is nog onduidelijk. Daarom wordt uit voorzorg geadviseerd aan mannen die in landen zijn geweest waar het zikavirus heerst én een zwangere vrouw hebben, gedurende één maand een condoom te gebruiken. Met dit advies wordt de kans op besmetting met het zikavirus tijdens de zwangerschap kleiner. Als deze mannen een partner hebben die zwanger kan/wil worden, wordt geadviseerd gedurende één maand een condoom of andere anticonceptie te gebruiken.

Muggen

Welke muggen kunnen het zikavirus overdragen?

Buiten Afrika is de gelekoortsmug (Aedes aegypti) de belangrijkste mug die het virus tussen mensen overdraagt. Van de Aziatische tijgermug (Aedes albopictus) is bekend dat zij het zikavirus van mens op mens heeft overgedragen. Dat was in Gabon in 2007. De rol van de Aziatische tijgermug in andere uitbraken met het zikavirus is onzeker.
 

 

Komen de muggen die zikavirus overbrengen ook in Nederland voor?

De gelekoortsmug komt niet in Nederland voor en ook nauwelijks in Europa, de mug heeft zich alleen gevestigd op Madeira. De Aziatische tijgermug komt alleen voor in het zuiden van Europa. In Nederland komen verschillende Aedes-muggen voor, waaronder de Aziatische bosmug (Aedes japonicus). Deze bosmug houdt van groene en/of bosrijke gebieden en leeft niet in de buurt van mensen. De mug steekt vooral zoogdieren maar ook mensen als die er zijn. De Aziatische bosmug is nooit betrokken geweest bij verspreiding van het zikavirus of verwante virussen.
 

 

 

 
De gelekoortsmug komt wel voor op de Nederlandse eilanden Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Het is daarom waarschijnlijk dat het zikavirus zich ook naar deze eilanden zal verspreiden. Voor de eilanden gelden daarom andere adviezen dan voor Nederland.
 

 

Is het mogelijk dat de gelekoortsmug en tijgermug naar Nederland komen?

Muggen kunnen zich op grote afstanden verspreiden wanneer de eitjes (of larven) ‘meeliften’ met internationaal transport van producten. Het is niet waarschijnlijk dat ze zich op natuurlijke wijze vanuit Zuid-Europa verspreiden. De tijgermug komt incidenteel naar Nederland via de handel van tweedehands autobanden en Lucky Bamboo-planten. Omdat de tijgermug ziekteverwekkers kan overdragen, zijn maatregelen genomen om te voorkomen dat de mug op deze manier wordt ingevoerd en zich verder vestigt of verspreidt. Daarnaast voert de NVWA regelmatig controles uit bij bandenbedrijven om te kijken of de mug niet mee is gekomen. Als zij de mug vinden, beginnen zij direct met de bestrijding van de mug en wordt de controle geïntensiveerd. Op deze manier zorgt de overheid dat de tijgermug zich hier niet kan vestigen. De gelekoortsmug is een tropische mug en kan niet overleven in Nederland, daarvoor is het hier te koud.
 

 

Zikavirus wereldwijd

Kan ik in Nederland besmet raken met het zikavirus?

Nee. Het zikavirus kan zich alleen op grote schaal in Nederland verspreiden als er genoeg mensen zijn die het virus bij zich dragen en als er veel steekmuggen zijn die het virus van de ene naar de andere persoon kunnen overdragen. In Nederland zijn er geen of nauwelijks mensen die het virus bij zich dragen. En in Nederland komen de steekmuggen die het zikavirus kunnen overdragen niet voor. Uitzondering hierop zijn de overzeese Rijksdelen (Bonaire, Sint Eustatius, Saba, Aruba, Curaçao en Sint-Maarten), daar komt de steekmug die het virus kan overdragen wel voor.
 

 

Kan er een uitbraak van het zikavirus in Zuid-Europa komen?

In het zuiden van Europa komt de Aziatische tijgermug voor. De tijgermug kan virussen overbrengen die knokkelkoorts (dengue) en chikungunya veroorzaken. Bij één uitbraak van het zikavirus is bekend dat het zikavirus door de tijgermug is overgedragen. Bij alle andere uitbraken van het zikavirus is de betrokkenheid van de tijgermug niet aangetoond, terwijl deze mug vaak wel in het gebied leefde waar de uitbraak plaatsvond. Het is dus onduidelijk of de tijgermug een grootschalige uitbraak van het zikavirus in Zuid-Europa kan veroorzaken. Het zikavirus komt nu niet voor in Zuid-Europa, maar de ontwikkelingen worden nauwlettend gevolgd door de WHO, ECDC en RIVM.
 

 

Kan ik het zikavirus ook in Azië en Afrika oplopen?

Het zikavirus komt waarschijnlijk al vele decennia voor in tropische gebieden van Afrika en Azië. Voor zover bekend is, heeft dit niet tot grote problemen geleid. Het virus komt in deze gebieden wel voor, maar in veel mindere mate dan nu het geval is in Zuid- en Midden-Amerika. De kans dat je in Azië en Afrika het zikavirus oploopt is dan ook aanzienlijk kleiner. In Azië en Afrika komen ook andere ziekten voor die voor zwangere vrouwen gevaarlijk zijn, zoals malaria. Deze gebieden zijn daarom veel minder populaire vakantiebestemmingen voor zwangere vrouwen en hiervoor geldt al van oudsher het advies om de noodzaak van een dergelijke reis goed te overwegen.

Adviezen voor reizigers

Ik ga op reis naar gebied waar het zikavirus heerst, wat kan ik doen?
 

 

 

 
De muggen die het zikavirus kunnen overdragen, kunnen ook dengue en chikungunya overbrengen. Het is belangrijk om overdag en ‘s avonds zorgvuldig antimuggenmaatregelen te nemen in gebieden waar het zikavirus voorkomt. Muggenwerende maatregelen zijn:

  • Draag bedekkende kleding.
  • Smeer onbedekte huid in met een muggenwereldmiddel dat DEET (diethyltoluamide) bevat. Voorzichtigheidshalve wordt geadviseerd om concentraties boven de 30 procent te mijden bij kinderen jonger dan 2 jaar en bij zwangere vrouwen.
  • Slaap altijd onder een (geïmpregneerde) klamboe of in een muggenvrije ruimte.

Reizigers met een immuunstoornis of een chronische ziekte worden evenals zwangere vrouwen geadviseerd voor vertrek advies bij een behandelend arts of GGD te vragen.
 

 

Kan ik bloed doneren na terugkomst uit Latijns- of Midden-Amerika?

Reizigers die terugkeren uit een bestemming buiten Europa mogen sowieso de eerste vier weken na terugkomst geen bloed doneren bij de Nederlandse bloedbanken. Deze periode is nodig om te zorgen dat tropische ziekten, zoals malaria en dengue en nu dus ook zikavirus, niet overgedragen kunnen worden via een bloedtransfusie. Mocht een reiziger (ongemerkt) besmet zijn geraakt met het zikavirus, dan is het virus na een maand zeker uit het bloed verdwenen. Na een maand kan weer veilig bloed gedoneerd worden.

Feiten en fabels

Kan microcefalie veroorzaakt worden door vaccinatie van zwangeren?

Op internet gaan berichten rond over een verband tussen vaccinatie van zwangeren met een difterie-tetanus-kinkhoest-vaccin (DTaP) en de hersenafwijking microcefalie. Deze berichten kloppen niet.
 

 

 

 
Al enige jaren krijgen veel zwangere vrouwen in verschillende landen de DTaP-vaccinatie. Daarbij is nooit een verband gezien tussen vaccinatie en microcefalie. Alleen in een aantal landen waar het zikavirus heerst zien we een toename in het aantal kinderen met deze hersenafwijking.

 
 

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu

 

Service


13-02-2016